Κρίση και ανθρώπινη κατάσταση υπό το πρίσμα της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας

the-ant-hill-1954

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ  |  ο ρόλος των επιστημόνων στην εποχή της κρίσης

Αλέξανδρος Θεοδωρίδης *

28/2/2015

Θα ήθελα στο πρόσωπό σας να ευχαριστήσω το πανεπιστήμιο Λευκωσίας για την τιμή που μου έκανε να είμαι σήμερα αναμεσά σας. Σεβαστοί καθηγητές, κυρίες και κύριοι, όπως ακούσατε ήδη από τον κύριο Πέτρου το θέμα της ομιλίας μου είναι : η κρίση ως ανθρώπινη κατάσταση υπό το πρίσμα της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Θα ξεκινήσουμε λέγοντας ότι ο λόγος περί της κρίσεως των κοινωνιών δεν είναι ασφαλώς καινούριος. Το σημειώνουμε αυτό διότι ο πολλαπλασιασμός των λόγων των ομιλούντων περί της κρίσεως τα  τελευταία χρόνια στη Δύση, δημιουργεί την εντύπωση πως η κρίση αυτή είναι μόλις των τελευταίων ετών δημιούργημα. Αυτό είναι απόρροια του γεγονότος ότι η κρίση των τελευταίων ετών είναι και οικονομική κρίση, άρα λογίζεται ως κατεξοχήν κρίση στη Δύση. Η σημερινή όμως κατάσταση είχε διαμορφωθεί ήδη από τέλη της δεκαετίας του ΄50, περίοδο κατά την οποία οι δυτικές κοινωνίες εισέρχονταν σε μία φάση απάθειας, ιδιωτικοποίησης των ατόμων, αναδίπλωσης του καθενός στο μικρό προσωπικό του κύκλο, αποπολιτικοποίησης που δεν ήταν πια συγκυριακή. Είναι αλήθεια ότι στη δεκαετία του ’60 τα κινήματα στη Γαλλία, στις ΗΠΑ, στη Γερμανία, στην Ιταλία και αλλού, τα κινήματα δηλαδή των νέων, των γυναικών, των μειονοτήτων, των οικολόγων φάνηκαν να διαψεύδουν αυτή την κατάσταση. Από τα μέσα όμως της δεκαετίας του ’70, φάνηκε πως μέσα σε όλα αυτά υπήρχε η τελευταία εκδήλωση των κινημάτων που είχαν αρχίσει με το Διαφωτισμό. Η απόδειξη είναι πως τα κινήματα αυτά δεν κινητοποίησαν παρά μικρές μονάχα μειοψηφίες του πληθυσμού.  Παρά το γεγονός ότι τράνταξαν το δυτικό κόσμο και μάλιστα μέχρις ενός  σημείου τον άλλαξαν, δεν μπόρεσαν ούτε θέλησαν να αναλάβουν το βάρος ενός θετικού πολιτικού σχεδίου. Στην εξέλιξη αυτή έπαιξαν ρόλο και ορισμένοι παράγοντες  με βαρύνουσα σημασία που διευκόλυναν την άσκηση της ισχύος από τη μεριά των κυρίαρχων στρωμάτων, η οποία δε θα είχε αντίκρισμα αν δεν είχε απέναντί της έναν πληθυσμό ολοένα και περισσότερο άτονο. Συνέχεια

Η Κριτική Ικανότητα

η κριτική ικανότητα ως αντίστοιχη της αισθητικής κρίσης και η αναγκαστική διερεύνησή της, στο πλαίσιο της συνολικής προσπάθειας αντιμετώπισης των νοητικών διεργασιών

Architectural-Landscape-with-a-Canal

Το 1770 ο Immanuel Kant συγγράφει ένα μικρό δοκίμιο, εν είδει σημειώσεων,  με  τίτλο Παρατηρήσεις γύρω από το Αίσθημα του Ωραίου και του Υπέροχου, πιθανόν επηρεασμένος, από τον Edmund Burke, έναν Ιρλανδό εμπειριστή συγγραφέα, ο οποίος αν και πρώτιστα ασχολείται με τη συγγραφή δοκιμίων πολιτικού ενδιαφέροντος, επιχειρεί εντούτοις να διερευνήσει στο ομώνυμο έργο του το Ωραίο και το Υπέροχο. Κατά την περίοδο αυτή, ο Kant δεν έχει ξεκινήσει ακόμα τη συγγραφή του έργου του, του  αφιερωμένου στην Κριτική του Φιλοσοφία, η οποία θα αποτελέσει το επιστέγασμα μιας μακράς θεωρητικής πορείας. Το μικρό αυτό κείμενο του Kant μπορεί να αποτέλεσε ένα μικρό προσχέδιο για την τελευταία Κριτική του, την Κριτική της Κριτικής Ικανότητας (1790), αφιερωμένη στην αισθητική, που ακολουθεί την Κριτική του Καθαρού Λόγου και την Κριτική του Πρακτικού Λόγου. Επιχειρεί έτσι  να γεφυρώσει το χάσμα που διανοίχθηκε στις δύο αυτές Κριτικές, μεταξύ της Νόησης και του Λόγου. Σημειώνεται στο σημείο αυτό, ότι ο Kant μεταχειρίζεται τον όρο «Αισθητική» για πρώτη φορά  στην Κριτική του Καθαρού Λόγου,  σε αντιδιαστολή με τον όρο Λογική για να ονομάσει εκείνο το μέρος της Κριτικής του που εξετάζει τις a priori μορφές της εποπτείας, δηλαδή τον Χώρο και τον Χρόνο. Η κριτική περίοδος διέπεται από την θεωρία του ότι η γνώση έγκειται σε παραστάσεις του εμπειρικού κόσμου. Και εδώ πρόκειται για μια επανάσταση στην φιλοσοφία ανάλογης σημασίας με το θεωρητικό κατόρθωμα του Κοπέρνικου στην φυσική επιστήμη. Ο ορισμός της γνώσης κατά την σχολαστική παράδοση αποδέχεται ως γνώση την εξίσωση/αντιστοιχία του πράγματος με το πνεύμα. Κατ’ αυτήν, η γνώση στρέφεται προς το αντικείμενο/πράγμα αυτό καθαυτό (Ding an sich). Aυτό καθαυτό σημαίνει ότι το αντικείμενο είναι αναγκαίο και απόλυτο. Ο Kant αντιστρέφει τους όρους, το αντικείμενο στρέφεται προς την γνώση, αλλά, και εδώ έγκειται η επαναστατική του άποψη, το αντικείμενο είναι μόνο παράσταση, το αντικείμενο αυτό καθαυτό παραμένει ανέφικτο για την γνώση. Συνέχεια

Άλωση

Mark Rothko

Μοιάζει με κακόγουστη φάρσα, αλλά δυστυχώς η πραγματικότητα ξεπερνά τη φαντασία ίσως και χιλίων σκηνοθετών ή φαρσοκωμωδιογράφων, ιδίως όταν μιλάμε για την σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Αυτή η ελληνική πραγματικότητα θέλει για κάποιο λόγο ολοένα να σπρώχνει στο περιθώριο άτομα που δεν είναι του γούστου μιας κάποιας τάξης και να κάνει ευπρόσδεκτα στους κύκλους της ανθρώπους καλοντυμένους με γραβάτες και πολυτελή αυτοκίνητα, συνήθως παράνομα παρκαρισμένα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να αλωθούν τα άλλοτε ελεύθερα πεζοδρόμια που ανήκαν στο σύνολο των πολιτών μιας περιοχής και μπορούσαν εκεί να σταθούν, να μιλήσουν ακόμα και οι μικρότεροι να παίξουν. Κάτι τέτοιο σταδιακά γίνεται αδύνατον ακόμα και για τους πιο καλόπιστους. Η σύγχρονη πραγματικότητα θέλει να εξαντλήσει τη δημιουργικότητα του επιχειρηματικού κόσμου σε μπαράκια και καφετέριες έξωθεν αισθητικής ή κουλτούρας δημιουργώντας –στην καλύτερη- μια καλοστημένη αντιγραφή. Η έννοια του πεζοδρόμου ή του πεζοδρομίου τείνει να εξαλειφθεί και να αντικατασταθεί στον προβλεπόμενο χώρο μέσα στον οποίο οι καφετέριες και τα μπαρ θα στήσουν το «νοικοκυριό» τους. Και αυτό τείνει να γίνει αυτονόητο. Συνέχεια

Οι γαίες που εξαφανίζονται

Roberto Burle Marx

όσο ένας νόμος θέτει την ύλη σε τελευταίο σκαλοπάτι,
τόσο ο νόμος αυτός τίθεται στο κεφαλόσκαλο του ηθικού λόγου και της ελευθερίας

Immanuel Kant

Πότε ένα πολιτιστικό παράδειγμα καταρρέει; Πότε ένα οικονομικό σύστημα λέμε ότι έχει περιέλθει σε παρακμή; Ερωτήσεις που μοιάζουν σύνθετες αλλά παρόλα αυτά η βάση της απάντησής τους έχει επίκεντρο τον άνθρωπο. Χωρίς καμία θέληση υπεραπλούστευσης θα έλεγα, ή καλύτερα θα υπενθύμιζα ότι ένα πολιτιστικό παράδειγμα καταρρέει, όταν παύει να εξυπηρετεί ανάγκες ζωτικής σημασίας του ανθρώπου. Ομοίως το οικονομικό σύστημα μέσα στο οποίο βρισκόμαστε, είναι φανερό ότι έχει πάψει πλέον να εξυπηρετεί ανθρώπινες υπαρκτές ανάγκες, και ολοένα γίνεται παιχνίδι χρηματιστηριακό στα χέρια των λίγων. Απόδειξή των όσων λέω, οι καθημερινά αυξανόμενοι άστεγοι στις γειτονιές του κέντρου αλλά και αλλού, οι σχεδόν καθημερινές αυτοκτονίες, όχι μόνο στη χώρα μας αλλά και αλλού, μολονότι πολύ ελάχιστες βγαίνουν στο φως της δημοσιότητας, οι διαρκείς αγώνες των εργαζομένων για την διατήρηση κεκτημένων δεκαετιών, η απόγνωση χιλιάδων οικογενειών που ξαφνικά βρέθηκαν να χρωστάνε παντού. Συνέχεια

Αλλαγή του γηπέδου

Yannaras

Παρουσίαση βιβλίου
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΟΧΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ
Χρήστος Γιανναράς, 1/10/2013

Υπάρχουν κάποια πράγματα που πρέπει να αιτιολογηθούν, να εκτεθεί η λογική τους. Διότι αυτές οι επιφυλλίδες που δημοσιεύονται εδώ και χρόνια κάθε Κυριακή κάθε χρόνο συγκεντρώνονται σε ένα βιβλίο και αρκετά χρόνια τώρα βγαίνουν στον ΙΑΝΟ. Νομίζω επειδή ίσως είναι και έτσι φτιαγμένο στο μυαλό μου, ότι είναι ανάγκη να βρούμε τη λογική, δηλαδή πολύ απλά, πάρα πολύ απλά, γιατί ένας αναγνώστης των επιφυλλίδων να αγοράσει αυτό το βιβλίο και να το διαβάσει; Ξέρετε αυτό που λέμε φιλοσοφία, ένας από τους ορισμούς που της δίνουμε είναι η διερώτηση για το αυτονόητο. Είναι πάρα πολύ συναρπαστικό, ίσως το συναρπαστικότερο στοιχείο της είναι ακριβώς αυτό, το να διερωτάσαι για το αυτονόητο. Θα κάνω μια μικρή εισήγηση εκθέτοντας τη δική μου οπτική, τη δική μου σκέψη γιατί θα έχει μια λογική να διαβάσει κανείς αυτό το βιβλίο. Ας ξεκινήσουμε αποκλείοντας λόγους. Ζούμε στη χώρα μας, στην κοινωνία μας, μια πραγματική καταστροφή. Καταστροφή σε όλα τα επίπεδα, την ξέρουμε δεν είναι ανάγκη να την επισημάνουμε, απλώς να σας θυμίσω τους τίτλους, πρόκειται για οικονομική κατάρρευση, πρόκειται για διάλυση του κρατικού μηχανισμού, πρόκειται για απώλεια της εθνικής κυριαρχίας –με καταπάτηση μάλιστα βασικών όρων του ευρωπαϊκού και του διεθνούς δικαίου- δεν νοείται πουθενά σε καμία χώρα να βάζει υποθήκη κρατική περιουσία, ακόμα και εδαφική. Κι όμως αυτά έγιναν στην Ελλάδα. Ζούμε αυτήν την καταστροφή, άρα από το βιβλίο δεν πρόκειται να μάθουμε κάτι περισσότερο από αυτά τα οποία ξέρουμε και αν δεν τα ξέρουμε τότε είναι εις βάρος μας, σημαίνει ότι δεν τα ψηλαφούμε. Επίσης δεν πρόκειται να μάθει κανείς απ’ το βιβλίο, νομίζω, ποιοι είναι οι αυτουργοί γιατί και αυτό το ξέρει, το ξέρουμε όλοι, ποιοι διαχειρίστηκαν και πώς διαχειρίστηκαν τα κοινά σε αυτά τα χρόνια και γιατί η διαχείρισή τους οδήγησε σε αυτή την οδυνηρότατη για ολόκληρο το κοινωνικό σώμα καταστροφή. Η λέξη «οδυνηρός» έχει φτάσει να είναι πάρα πολύ ασθενική για να εκφράσει την πραγματικότητα. Υπάρχουν εκατομμύρια ανθρώπων στην Ελλάδα σήμερα, οι οποίοι έχουν οξύτατο πρόβλημα  επιβίωσης, είναι άνεργοι, δεν έχουν κανένα εισόδημα, ή έχει περικοπεί τόσο πολύ ώστε πραγματικά τίθεται θέμα επιβίωσης για αυτούς. Υπάρχει το πρόβλημα της ανεργίας, το οποίο δεν είναι απλώς οικονομικό, είναι κυρίως ψυχολογικό, υπαρξιακό θα έλεγα, δηλαδή ο άνεργος άνθρωπος χάνει το σκοπό της ζωής του, δε ξέρει γιατί ζει, δεν έχει νόημα η καθημερινότητά του. Η ψυχική του διάλυση είναι ένα μαρτύριο. Και οι υπαίτιοι ξέρουμε σαφώς, σαφέστατα ότι είναι οι πολιτικοί οι οποίοι προχώρησαν στον υπερδανεισμό της χώρας, γνωρίζοντας ότι υπάρχουν όρια στο δανεισμό μιας χώρας κι όταν τα υπερβούμε αυτά τα όρια τότε οι συνέπειες είναι αμείλικτες, όπως και σε μια ιδιωτική επιχείρηση. Βέβαια στην περίπτωση της Ελλάδας εμφανίζεται πάρα πολύ καθαρά νομίζω, το κίνητρο του υπερδανεισμού: δεν ήταν για να συντηρηθεί η χώρα, δεν ήταν για να αναπτυχθεί η χώρα, να γίνουν έργα δημοσίου συμφέροντος, ήταν για να συντηρηθεί το πελατειακό κράτος σαφέστατα και απερίφραστα. Να διορίζονται με εκπληκτικές αμοιβές οι κομματικοί σε χιλιάδες θέσεις ειδικά δημιουργημένες για αυτήν ακριβώς τη δουλειά, για να απομυζούν το κρατικό ταμείο και η συντήρηση του πελατειακού κράτους, η οποία έχει μια δυναμική χιονοστιβάδας, οδήγησε σε αυτόν τον εξωφρενικό υπερδανεισμό με τις συνέπειας που ζούμε σήμερα. Όλα αυτά επαναλαμβάνω τρίτη φορά τα ξέρουμε όλοι και θα επαναλάβω πάλι εάν δεν τα ξέρουμε έχουμε ευθύνη. Επίσης θα τολμούσα να πω ένα δεύτερο και τις θέσεις του συγγραφέα του βιβλίου λίγο πολύ, όσοι τουλάχιστον είναι εδώ μέσα σήμερα ή όσοι θα ενδιαφερόντουσαν να πάρουν το βιβλίο, νομίζω τις ξέρουν. Συνέχεια

Γερμανία-Ελλάδα, σημειώσατε χ

iwao_yamawki-student-the_end_of_the_dessau_bauhaus-_collage-

Χρησιμοποιεί ο Γερμανός φιλόσοφος Nietzsche μέσα σε ένα από τα έργα του, συγκεκριμένα στο κλασικό έργο του που αναφέρεται στην Τέχνη, Η Γέννηση της Τραγωδίας,  τη λέξη «Σωφροσύνη» για να περιγράψει τη διδασκαλία του Σωκράτη. Μιλάει έτσι σχεδόν ζηλεύοντας τους Έλληνες, με θαυμασμό που βγαίνει πηγαία από μέσα του και επισημαίνει ιδιαίτερα την ηδονική απόλαυση που νιώθει ένας άνθρωπος όταν αποκτά γνώση, καθώς  και το διεγερτικό στοιχείο εύρεσης της αλήθειας, που όλα αυτά καταδεικνύονται μέσα στο σωκρατικό λόγο. Ο Σωκράτης που παρουσιάζει ο Πλάτων μέσα στο πολυάριθμο έργο του, εμφανίζεται ως απόστολος (λόγια του Nietzsche) της «ελληνικής γαλήνης», ο οποίος με τη μαιευτική του μέθοδο προσπαθεί να εγείρει από τον άνθρωπο τη μεγαλοφυΐα που έχει εντός του. Να λάμψει, θέλει ο Σωκράτης, εκείνο που μέσα στον άνθρωπο υπάρχει, ακόμα και αν ο άνθρωπος -ο κάθε άνθρωπος- το αγνοεί, αν θέλαμε να μιλήσουμε με τα λόγια του Ελύτη. Συνέχεια

Θέλω

LeCorbusier

Τό ζητεῖν ἁπανταχοῦ τό χρήσιμον, ἥκιστα ἁρμόζει τοῖς μεγαλοψύχοις καί ἐλευθερίοις…
Αριστοτέλης

Θέλω πίσω την ομορφιά που ολοένα χάνεται. Μια τέτοια ομορφιά που φέρνει στο μυαλό δύναμη και θέληση για την αλήθεια. Μια ομορφιά που μέσα στην ήσυχη ανησυχία της γλυκοκοιμίζει θεούς και ανθρώπους και το πνεύμα ανασταίνει.
Θέλω πίσω το αυτονόητο καλό, χωρίς το οποίο η ψυχή δεν δύναται να ελευθερωθεί.
Θέλω πίσω εκείνες τις στιγμές που άνθρωποι αγαπιούνται. Χρειάζεται έρωτα η ζωή, γιατί αλλιώς παγώνει μέσα στην ακινησία της. Χρειάζεται αυτή η κίνηση προς τον άλλον, αυτή η παράλυση των μυώνων, ο κόμπος στο στομάχι, χρειάζεται η σχέση για να υπάρξει μια δημιουργία. Χρειάζεται αυτή η κίνηση γιατί έτσι ζεσταίνεται η καρδιά και σου γλυκαίνει το βλέμμα. Συνέχεια