Γαίας επ_ανάγνωσμα 

skitso_Attika

Ο αναστοχασμός γύρω από το ελληνικό τοπίο και πιο συγκεκριμένα γύρω  από την αττική γη, είναι μια διαδικασία η οποία έχει ξεκινήσει ήδη από τον προηγούμενο αιώνα και έχει απασχολήσει αρκετές γενεές ανθρώπων που κατά κύριο λόγο σχετίζονται με την τέχνη. Τόσο ποιητές, με κύριους  εκπροσώπους  τη γενιά του ΄30, όσο και ζωγράφοι και καλλιτέχνες, έχουν αναστοχαστεί γύρω από το θέμα αυτό και έχουν με τους δικούς τους τρόπους αποδώσει κάποιες σκέψεις που αφορούν το τοπίο. Τη σκυτάλη μετά τους ζωγράφους λαμβάνουν οι γλύπτες και οι αρχιτέκτονες, ενώ αργότερα οι αρχιτέκτονες τοπίου και πολεοδόμοι. Μοιάζει παράδοξο να θέλει κανείς στην ανατολή του 21ου αιώνα να μιλά ακόμη για ιερότητα του τόπου, αλλά είναι κάποια πράγματα χαραγμένα τόσο βαθιά στη συνείδηση ορισμένων «ρομαντικών» ανθρώπων, που φαίνεται ότι στο ξεδίπλωμά των σκέψεών τους παραμένουν αχρονικά και οικουμενικά. Είναι πανανθρώπινη ανάγκη να μιλά κανείς και να σέβεται τη γη που πατά, η οποία τον τρέφει και τον στηρίζει  και είναι αχρονικό (δεν έχει χρόνο και πάντα στο μέλλον θα παραμένει επίκαιρο) η τάση του ανθρώπου να παίρνει από τη γη που πατά, καρπούς και «υλικά» από αυτήν ώστε να δια-μορφώνει τη ζωή του.

Το κυρίαρχο παράδειγμα που φαίνεται να προβάλλεται διαρκώς μπρος στα μάτια μας από τις ενημερώσεις που δεχόμαστε καθημερινά, είναι το άγχος του τι θα απογίνει η γη κα πώς θα μπορέσουμε εμείς οι σύγχρονοι κάτοικοί της να επωφεληθούμε από αυτής χτίζοντας, ή σκάβοντας ακόμα και την τελευταία σπιθαμή ελεύθερου χώρου. Έχει χάσει νομίζω ο σύγχρονος άνθρωπος την ιδέα που κόμιζαν οι παλαιότεροι στοχαστές και ποιητές για την ελληνική γη και φαίνεται ότι πράγματι, όσο περισσότερο προχωρούμε μπροστά στα χρόνια, τόσο οι σκέψεις αυτές παραμένουν στη σφαίρα όχι μόνο του ιδεατού, αλλά κυρίως  του ουτοπικού. Όλα αυτά όμως που βιώνουμε συντελούν ώστε να φαίνονται οι άνθρωποι του ’50 και του ’60 ή, ακόμα παλαιότερα, του ’30 πραγματικά προφήτες.

Θυμάμαι ένα υπέροχο τραγούδι το οποίο συνέθεσε ο Μάνος Χατζιδάκις και που ο Νίκος Γκάτσος που έγραψε τους στίχους  το 1976, διέβλεπε αυτό που θα ακολουθούσε. Είναι μια εποχή κατά την οποία έχει εδραιωθεί η μεταπολίτευση και στον ελληνικό χώρο κυριαρχούν τραγούδια επαναστατικά ή άλλου είδους, αλλά φαίνεται ότι ένα τραγούδι που μιλά για τον «εφιάλτη της Περσεφόνης» ήταν όχι μόνο επαναστατικό, αλλά ταυτόχρονα και προφητικό. Φυσικά δεν ήξερε ο Γκάτσος τι θα γινόταν μισό αιώνα αργότερα στις Σκουριές ή στο πάρκο Ελληνικού, ή στην Τουρκία στην πλατεία Ταξίμ, αλλά μπορούσε ίσως να δει μέσα από τα έργα των ανθρώπων την απληστία της οποίας ο δρόμος αποτελούσε σίγουρα μονόδρομο για τη γη η οποία μας στηρίζει [M. Heidegger].  Η εκμετάλλευση ανθρώπου προς άνθρωπο δεν άργησε να γίνει εκμετάλλευση ανθρώπου – γης και τανάπαλιν.

Το υπέροχο τοπίο της Ελευσίνας βλέπουν οι ποιητές να γκρεμίζεται μπρος στα μάτια τους και να χάνεται τόσο η αισθητική αρτιότητα του τόπου όσο μαζί με αυτήν και η ιερότητά του. Εκεί όπου υπήρχαν ναοί και λάτρευαν οι άνθρωποι τη φύση (Δήμητρα = Δη-μήτηρ) και την ευχαριστούσαν για τους καρπούς της, γεννιούνται τώρα τεράστιοι πυλώνες των υψικαμίνων.  Τόσο η Ελευσίνα όσο και το λεκανοπέδιο της Αθήνας μεταστρέφονται από τόπους ιερούς σε ανίερους. Τελευταία προσπάθεια απόδοσης ιερότητας του χώρου επισημαίνει ο Χρήστος Γιανναράς σε επιφυλλίδα του το 2008, θα αποτελέσει η εκπληκτικής ομορφιάς και αρμονίας με το σύνολο, διαμόρφωση του λόφου του Φιλοπάππου προς τον μικρό Μεσαιωνικό ναό του Αγ. Δημητρίου και γύρω από την Ακρόπολη, έργο του Δημήτρη Πικιώνη. Κύκνειο άσμα του μεγάλου δημιουργού θα αποτελέσει μια άλλη διαμόρφωση τοπίου, υπόδειγμα αγάπης προς τα παιδιά στην παιδική χαρά της Φιλοθέης, μέσα στην οποία ο Πικιώνης θα καλέσει ετερόκλητους πολιτισμούς και θα τους συν-θέσει σε αρμονία με μια δική του ιδιαίτερη μυσταγωγία και αγάπη.

Είκοσι χρόνια νωρίτερα από τον Γκάτσο ο Δημήτρης Πικιώνης θα εκφωνήσει την ομιλία του με τίτλο Γαίας Ατίμωσις  και μεταξύ άλλων θα μιλήσει για την Ελευσίνα και τον Ιλισό, θα μιλήσει για τον Κηφισό και θα καταλάβει ότι το τοπίο που περπατούσε κάποτε μόνος και ζωγράφιζε μιμούμενος τον Σεζάν, δεν αποτελεί εκείνο που κάποτε στηρίζονταν οι ναοί και οι βωμοί ως θεία ευχαριστία των ανθρώπων προς το υπερβατικό για τα αγαθά τους. Ο μεγάλος δάσκαλος δε ζει για να κατακεραυνώσει όσους σήμερα σαν αρπαχτικά πάνω από την αττική γη θέλουν να αρπάξουν δημόσιες εκτάσεις και να τις εκποιήσουν, έτσι ώστε λίγοι σε αριθμό άνθρωποι να απομυζήσουν από τη γη χρηματικό κέρδος και ιδιωτική ευφορία από την αξία που προσφέρουν οι θεάσεις της λόγω της ιδιαίτερης τοπογραφίας της. Είναι αδύνατον πλέον να αντικρίσουμε στις παραλίες τα «Θεόχτιστα» που άλλοτε φωτογράφιζε ο Άρης Κωνσταντινίδης, γιατί κάθε άλλο από θεόχτιστες κατασκευές είναι οι σημερινές κατασκευές που κατακλύζουν τα καλοκαίρια τις παραλίες της νοτίου Αττικής και που ο αριθμός των συγκεντρωμένων ανθρώπων εκεί θαυμάζει σαν σύγχρονη ναοδομία τα οικοδομήματα της αισχροκέρδειας.

Συνεχίζοντας την ανάστροφη πορεία, ακόμα πιο πίσω ο Περικλής Γιαννόπουλος επισημαίνει την αξία του ελληνικού τοπίου, προσπαθεί να αποφύγει καθετί που έχει δυτικότροπη σφραγίδα, όπως για παράδειγμα τα σπίτια τα αγγλικά ή τα γαλλικά όπως τα αποκαλεί και επισημαίνει ότι τον περισσότερο χρόνο του έτους οι Έλληνες ζουν στο ύπαιθρο, θέλοντας έτσι να τονίσει την αξία του μεσοδιαστήματος μεταξύ κλειστού και ανοιχτού χώρου. Για τον Γιαννόπουλο η ύψιστη αισθητική απόλαυση του αττικού τοπίου είναι η ευλογία του φωτός που χαρίζει απλόχερα τις έντονες φωτοσκιάσεις του στα υψώματα ή στις ραβδώσεις των κιόνων των ναών. Οι ναοί έχουν πια γίνει ένα με το βράχο και δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί το ένα χωρίς το άλλο χωρίς να διαταραχτεί η ενότητα και ισορροπία του συνόλου.  Μεταστροφή συντελείται επίσης και  διότι η γη από αντικείμενο αισθητικής απόλαυσης που παρατήρησε ο Γιαννόπουλος, μετατρέπεται πλέον σε αντικείμενο χρησιμοθηρίας, την  έσχατη δηλαδή σχέση που μπορεί να έχει ένας άνθρωπος με τα πράγματα, με τον άλλον άνθρωπο, ή με τη γη κατά τον Πικιώνη.  Η χρησιμοθηρική αντίληψη των ανθρώπων, καθώς επίσης η απόλυτα ιδιωτική ζωή που ολοένα προωθείται από τους κρατούντες, δεν έχει τη θέση της στο χώρο αυτόν από την αρχαιότητα, καθώς εδώ έχει αναπτυχθεί ο κοινωνικός βίος εξαρχής και έχει εδραιώσει ο έπαινος του δήμου και τον σοφιστών, πράγμα που σημαίνει ο καθένας έδινε λογαριασμό στην κοινωνία, αλλά και διαμόρφωνε τη συμπεριφορά του βάση του συνόλου. Το σύνολο όμως με τη σειρά του ασκούσε κριτικό έλεγχο και δεχόταν ή απέρριπτε.

Είναι ανάγκη επιτακτική, άμεση και ανθρώπινη, να υπάρξει επαναπροσδιορισμός της σχέσης μεταξύ ανθρώπου και τοπίου. Δε γίνεται να συνεχίζεται εσαεί η χωρίς πρόγραμμα οικοδόμηση και οικοπεδοποίηση του τοπίου. Πρέπει κάποια στιγμή να ξαναζήσει με φιλικά αισθήματα ο άνθρωπος με το περιβάλλον, όσο κι αν αυτό ακούγεται να έρχεται από την ρομαντική περίοδο του 18ου αιώνα. Είναι τόσο ζοφερά τα διαμερίσματα που χτίστηκαν κατά την περίοδο της μεταπολίτευσης που, αν κοιτάξει κανείς με μιαν απόσταση τα γεγονότα, θα μπορέσει ίσως να αντιληφθεί ότι οι κάτοικοι των διαμερισμάτων αυτών είναι σαφές ότι βγάζουν μια επιθετικότητα στο δρόμο, στην οδήγηση, στο παρκάρισμα, στις καθημερινές συναλλαγές με τους άλλους, αφού τα διαμερίσματα μέσα στα οποία ζουν ελάχιστα μπορούν να προσφέρουν από ξεκούραση, ειρήνη και γαλήνη. Όλη αυτή η ανοικοδόμηση στο όνομα του κέρδους και μόνο, με παντελή έλλειψη πολεοδομικού σχεδιασμού, ή έλλειψη στοιχειωδών κανόνων συντελεστών δόμησης καθιστά τα κτήρια τρομαχτικά ενεργοβόρα άρα μακριά από μια οικολογική συνείδηση του ποιήματος της Περσεφόνης και εξόχως μακριά από το πνεύμα του τόπου που θα θελαν και οι ζωγράφοι μας ή οι αρχιτέκτονές μας. Η παράδοση δεν έχει στόχο να γράφεται για να μένει στα χαρτιά της ιστορίας, αλλά πάντα στόχο έχει να μπορούμε να κάνουμε δρασκελιά με επιτυχία στο μέλλον.

Έχει ήδη συντελεστεί η καταστροφή, αλλά προσπαθώ να σκεφτώ αν μπορούμε να κάνουμε κάτι παραπάνω από τις γραμμές αυτού του σημειώματος που στόχο έχουν να πουν ότι τη γη την έχουμε ατιμάσει. Και είναι ντροπή μας.

εικόνα : σκίτσο Δ. Πικιώνη από τα «Αττικά»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s