Οι γαίες που εξαφανίζονται

Roberto Burle Marx

όσο ένας νόμος θέτει την ύλη σε τελευταίο σκαλοπάτι,
τόσο ο νόμος αυτός τίθεται στο κεφαλόσκαλο του ηθικού λόγου και της ελευθερίας

Immanuel Kant

Πότε ένα πολιτιστικό παράδειγμα καταρρέει; Πότε ένα οικονομικό σύστημα λέμε ότι έχει περιέλθει σε παρακμή; Ερωτήσεις που μοιάζουν σύνθετες αλλά παρόλα αυτά η βάση της απάντησής τους έχει επίκεντρο τον άνθρωπο. Χωρίς καμία θέληση υπεραπλούστευσης θα έλεγα, ή καλύτερα θα υπενθύμιζα ότι ένα πολιτιστικό παράδειγμα καταρρέει, όταν παύει να εξυπηρετεί ανάγκες ζωτικής σημασίας του ανθρώπου. Ομοίως το οικονομικό σύστημα μέσα στο οποίο βρισκόμαστε, είναι φανερό ότι έχει πάψει πλέον να εξυπηρετεί ανθρώπινες υπαρκτές ανάγκες, και ολοένα γίνεται παιχνίδι χρηματιστηριακό στα χέρια των λίγων. Απόδειξή των όσων λέω, οι καθημερινά αυξανόμενοι άστεγοι στις γειτονιές του κέντρου αλλά και αλλού, οι σχεδόν καθημερινές αυτοκτονίες, όχι μόνο στη χώρα μας αλλά και αλλού, μολονότι πολύ ελάχιστες βγαίνουν στο φως της δημοσιότητας, οι διαρκείς αγώνες των εργαζομένων για την διατήρηση κεκτημένων δεκαετιών, η απόγνωση χιλιάδων οικογενειών που ξαφνικά βρέθηκαν να χρωστάνε παντού. Η οικονομία αυτονομείται και δεν ενδιαφέρεται πλέον για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος γίνεται άλλος ένας ενδιάμεσος κρίκος σε μια αλυσίδα παραγωγής αόρατου χρήματος που μόνο αυτό μετράει. Και ο πολιτισμός; Τι γίνεται με αυτόν; Τι είναι αυτό που συγκροτεί και αναδεικνύει έναν πολιτισμό και τον διακρίνει από έναν άλλον; Η απάντηση εδώ και αυτή ειπωμένη από παλιά, είναι στην περίφημη ιεράρχηση των αναγκών. Παραφράζοντας τη γνωστή σε όλους μας παροιμία, θα έλεγα, δείξε μου τις προτεραιότητες σου, να σου πω τον πολιτισμό σου. Μέσα σε αυτές τις προτεραιότητες, σημαντική θέση εκτός από την απόκτηση της γνώσης, την ομορφιά και τη χαρά που δίνει η γνώση στον άνθρωπο κατά τον Αριστοτέλη και την κοινοβιακή συγκρότηση της πολιτείας, εξέχουσα θέση κατέχει επίσης και η έννοια της Φύσης. Πώς ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται και διαχειρίζεται το φυσικό πλούτο της περιοχής που του έλαχε –τυχαία γεννηθήκαμε Έλληνες, όπως άλλοι τυχαία γεννήθηκαν Αμερικανοί, Αλβανοί, Σλάβοι, Πακιστανοί, Μπαγκλαντεσιανοί- και πως εκείνος προσπαθεί, ή δεν προσπαθεί, να τον αναδείξει, προστατέψει, καταστρέψει, βανδαλίσει.

Δύο είναι τα σημαντικότερα παραδείγματα στα οποία πολύ σύντομα θα αναφερθώ, χωρίς να ισχυρίζομαι ότι θα εξαντλήσω τον πλούτο των διαφόρων ειδών αναγνώσεών τους και την προβληματική τους. Η διαχείριση του κοινού ανοιχτού χώρου είναι μέσα στο πεδίο της προβληματικής που αναφέραμε παραπάνω, με το οποίο διαχωρίζει ένα πολιτισμό από έναν άλλον. Ή καλύτερα ένα από τα στοιχεία του διαχωρισμού των πολιτισμών. Όταν αναφέρομαι στη λέξη «πολιτισμός», εννοώ ένα σύνολο από κανόνες και πλαίσια μέσα στα οποία μια κοινωνία ελεύθερα και αυτεξούσια αποφασίζει να ζήσει, ή με άλλα λόγια τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αυτοθεσμίζεται, αν χρησιμοποιούσαμε μια λέξη του Καστοριάδη, έτσι ώστε να εξασφαλίσει την εύνοια των πολιτών, τη δημοκρατία και κυρίως την ελευθερία της. Αναφέρομαι συνοπτικά στον «τρόπο του βίου», ο οποίος όμως αναγκαστικά επιβάλλει κάποιες στοιχειώδεις και πολύ θεμελιακές αρχές και ανάγκες προτεραιότητες.

Μετα λύπης διαπιστώνει κανείς ότι η πολιτεία η οποία θεσπίζει νόμους ελεύθερα προσφέρει τη γη των κατοίκων της ανερυθρίαστα σε ανθρώπους οι οποίοι έχουν συσσωρευμένο κεφάλαιο στις τράπεζές τους και επομένως μπορούν να κάνουν επενδύσεις -η αιτιολόγηση αυτών των επενδύσεων η πολύ γνωστή και ευρείας χρήση καραμέλα ανάπτυξη και νέες θέσεις εργασίας- αλλά ταυτόχρονα αυτό το οποίο συμβαίνει είναι η περίφραξη του τόπου και επομένως μια συνεπακόλουθη και σταδιακή φραγή στη χρήση, διαχείριση και επισκεψιμότητα των χώρων αυτών. Δεν πάει πολύ καιρός αφότου ανακοινώθηκαν ιδιωτικοποιήσεις στην περιοχή του Λαιμού της Βουλιαγμένης, μιας περιοχής που ήδη πάσχει από κατειλημμένες περιοχές με πολυτελή ξενοδοχεία και πλαζ, αφήνοντας εν τέλει περιορισμένο ελεύθερο χώρο να επισκεφτεί κανείς τις παραθαλάσσιες περιοχές και που μέσα σε αυτό το γίγνεσθαι έρχεται να προστεθεί μια ακόμα γιγαντιαία επιχείρηση. Οι ανάγκες του επιχειρηματικού κόσμου για επενδύσεις είναι γνωστές και σεβαστές, όμως ποίος είναι εκείνος που δίνει σημασία και προτεραιότητα στις ανάγκες των κατοίκων των περιοχών αυτών και στους δυνάμει χρήστες τους και τελικά ποιος λογαριάζει τις ανάγκες των ασύγκριτα πολλών σε σχέση με τον κατά πολύ μικρότερο σε αριθμό επιχειρηματικό κόσμο; Συνήθως όταν μια περιοχή περιχαρακώνεται και πλέον δεν ανήκει στο δημόσιο συμφέρον, μετά από λίγο καιρό αυτή η περιοχή θα μεταμορφωθεί σε «γκέτο» γνωστών πλουσίων υπέρλαμπρων αστέρων της ανώτερης αστικής κοινωνίας, αποφεύγοντας κάθε επαφή με την πολύπαθη πλέμπα. Η περιοχή του Λαιμού στη Βουλιαγμένη θέλει να μετατραπεί σε ένα σύγχρονο «οχυρό» μέσα στο οποίο θα μπορούν να χαίρονται το φυσικό ανάγλυφο και τη νέα οικιστική ανάπτυξη μερικοί άνθρωποι ασελγώντας για άλλη μια φορά πάνω στον ιερό τόπο του φυσικού αναγλύφου. Μάλλον από το χάρτη της νοτίου Αττικής πρέπει να αρχίσουμε να σβήνουμε σιγά σιγά περιοχές. Αποτελούν κέντρα κλειστά για λίγους με «είσοδο» για το κοινό. Ποια αρχιτεκτονική θα καλέσουμε να δώσει σάρκα και οστά σε ένα τέτοιο πρόγραμμα «ανάπτυξης»; Ποιο όνομα στο όνομα της ανάπτυξης θα καλέσουμε να αποτελειώσει τον εκβαρβαρισμό του αστικού τοπίου; Μήπως θα καλέσουμε κάποιον αστέρα -πάλι, με ιδιωτική πρωτοβουλία- από το εξωτερικό, αφού άλλοι θα βάλουν τα λεφτά, έτσι ώστε να δείξουμε εις διπλούν την αποικιοκρατική και μικρόνοη πολιτιστική ζωή μας; Κάποτε τις ωραιότερες θέες και θέσεις του τοπίου κατείχαν τόποι ιεροί. Τι είναι σήμερα για μας ιερό; Και ποιος κατέχει τέτοιες θέσεις μέσα στον κοινωνικό και γεωπολιτικό χάρτη;

Επιχειρώντας να συνδέσω το θέμα αυτό με το επόμενο, θα έλεγα πως ο αρχιτέκτων στη δεύτερη περίπτωση έχει βρεθεί και έχει ήδη σχεδιάσει. Πρόσφατα ένα master plan και φωτορεαλιστικά δόθηκαν στη δημοσιότητα. Η περίπτωση αυτή δεν είναι άλλη από την περίπτωση του πρώην αεροδρομίου του Ελληνικού, στο οποίο ομοίως έχει προταθεί η ιδιωτικοποίηση του και πολύ σύντομα θα δούμε μαρίνες και γιοτ και στην περιοχή εκείνη.

Τι πιο ανακουφιστικό από ένα σχέδιο που περιλαμβάνει χώρο για τα σκάφη του κοσμάκη αφού ήταν ένα από τα σοβαρότερα θέματα εν εξελίξει που τον απασχολούν και ολοένα ασκούσε πίεση στις κυβερνήσεις!

Τι κι αν κόσμος αυτοκτονεί, ή πεινάει, ή παραμένει άστεγος και ολοένα χάνει τις δουλειές του. To σύνθημα: «τα δίνουμε όλα σε ξένους επενδυτές» στη χώρα αυτή καλά κρατεί. Εισχώρηση ξένων κεφαλαίων ή εντόπιων για το συμφέρον… προφανώς της δικής τους τσέπης και ολίγων τι από κοινωνική βιτρίνα.  Μέσα σε αυτό το φαινόμενο, ο διεθνούς φήμης αρχιτέκτων Norman Foster, φοράει τα καλά του και έρχεται να σχεδιάσει στο Ελληνικό. Ποιος αλήθεια ανέθεσε στο Βρετανό αρχιτέκτονα ένα τέτοιο σημαντικό έργο; Με ποια κριτήρια και που αποσκοπεί η ανάθεση αυτή; Για άλλη μια φορά η εγχώρια βερμπαλοσύνη και ο παρακμιακός επαρχιωτισμός μας θέλει ένα ξένο όνομα να έρθει να σχεδιάσει στον ελληνικό χώρο, έτσι ώστε να δείχνουμε περήφανοι τον δήθεν ευρωπαϊσμό μας. Θέλει να γίνει η Ελλάδα «διεθνής», αλλά μεταχειρίζεται τρόπους και ενέργειες μιμητικούς, αντί να σπεύσει να παράξει δικούς της τρόπους, γεννημένους μέσα από τους ίδιους της τους κόλπους και ανάγκες της, έτσι ώστε να προσφέρει κάτι νέο με τη σειρά της στην Ευρώπη και τον κόσμο ολόκληρο. Πρόβλημα με τον αρχιτέκτονα δεν έχω και νομίζω δεν έχει κανείς. Ούτε με τον Foster, ούτε με τον Tschumi, τον Saarinen, τον Piano κλπ… Το πρόβλημα προκύπτει όταν σε μια τέτοιας κλίμακα έργα οι λέξεις «αρχιτεκτονικός διαγωνισμός» φαντάζουν ουτοπία, πρόβλημα έχω γιατί όλα αυτά τα πολύ μεγάλα ονόματα δε θα γίνουν περισσότερο γνωστά επειδή θα σχεδιάσουν στην Ελλάδα, ήδη πολλοί από αυτούς τα καλύτερα έργα τους πια έχουν γίνει (βλέπε Pompidou, TWA, κλπ). Πρόβλημα ανακύπτει όταν η χρήση γης γίνεται με μοναδικό και ανυπέρβλητο στόχο να απομυζήσουμε από αυτήν και να κερδίσουμε χρήματα, όταν έχουμε αποφασίσει ότι το μόνο πράγμα που θα φέρει ευημερία στον τόπο είναι η επένδυση σε σκάφη και μαρίνες ή ιδιωτικές μεγαμονάδες για ορισμένους, πρόβλημα προκύπτει όταν έχει ιεραρχηθεί η προτεραιότητα των εντυπώσεων και των φανταχτερών ονομάτων και όχι οι πραγματικές ανάγκες των κατοίκων ή σε μεγαλύτερη κλίμακα, της περιοχής ολόκληρης.

Επιστρέφοντας στο αρχικό ερώτημα θα ισχυριστώ την άποψη ότι, για όσο η γη νοείται στη συνείδηση του ανθρώπου ως ένα δοχείο που η μόνη της ενέργεια και υποχρέωση είναι να γεννάει χρήματα για τον άνθρωπο,  χρησιμοθηρικά και ιδιοτελέστατα, αντί μιας επιφάνειας που θα έπρεπε ο άνθρωπος να συμπεριφέρεται με ευλάβεια, σεμνότητα και ιερότητα, τόσο ο σύγχρονος άνθρωπος και πολιτισμός θα παραμένει «ανέστιος» [M. Heidegger]. Τούτο συμβαίνει γιατί θα έχει ξεχάσει πολύ βασικά, θεμελιώδη πράγματα που ανέπτυξαν κάποτε αρχαίοι πολιτισμοί που επιχειρούσαν να ζήσουν σε αρμονία με τη Φύση και κατ’ επέκταση με τον (άλλον) άνθρωπο. Όσο αυτό θα συμβαίνει, τόσο ο σύγχρονος άνθρωπος θα παραμένει υπόδουλος μιας διαρκούς απόκτησης ύλης, χωρίς τίποτε άλλο να μπορεί να τον αγγίξει πνευματικά ή αισθητικά. Η γη εξαφανίζεται και ως χρήση προς όλους και ως φιλοσοφικό περιεχόμενο. Το πολιτιστικό παράδειγμα των δικών μας αρχαίων κατοίκων της γης αυτής ήταν να χτίζουν στα ωραιότερα σημεία τους, (Σούνιο), κατοικίες των θεών τους. Ποιες κατοικίες προτείνει ο δικός μας σύγχρονος παγκόσμιος δυτικός πολιτισμός στα ωραιότερα σημεία της τοπιογραφίας του;

Advertisements

2 responses to “Οι γαίες που εξαφανίζονται

  1. Ὡς σχόλιο πιστεύω πώς ταιριάζει τό πιό κάτω ἀπόσπασμα ἀπό δοκίμιο :

    «Στον αἰώνα μας (20ος) ζοῦμε την ἐπιστροφή τοῦ ἀπωθημένου . Δεν ὑπάρχει τρομακτικότερο ἄγγελμα ἀπό αὐτό . Οἱ αὐστηρές πειθαρχίες τῆς θρησκείας , τῆς φιλοσοφίας , τῆς ἠθικής και τῶν κοινωνικῶν ἀναγκασμῶν ἔδεσαν τις δαιμονικές δυνάμεις και τις ἔρριξαν στα τάρταρα τοῦ ἀσυνειδήτου . Τώρα οἱ δυνάμεις αὐτές λύθηκαν και ἐπιστρέφουν για να ἐκδικηθοῦν . Ἐπιστρέφουν ὡς βία , ὡς ἀνομία , ὡς ἀμοραλισμός , ὡς ἀνεμπόδιστη ἀπόλαυση τοῦ κόσμου , ὡς κατάληψη και καταστροφή τοῦ κατακτημένου , ὡς ἴλιγγος ἀπαιδευσίας . Ὡς νέος βαρβαρισμός .Το φῶς εἶχε ἀπωθήσει το σκότος . Τώρα το σκότος ἀπωθεῖ το φῶς . Ἡ ἐπέλαση τῶν Ἐρινύων , πού ἐξαπολύθηκαν για να ἐκδικηθοῦν το χυμένο μητρικό αἷμα , ὁλοένα ἐπιταχύνεται . Βουϊζουν οἱ πόλεις μας ἀπό τον καλπασμό τους . Ἐνεργοῦν την πατροκτονία . Θα περάσει το στράτευμα τῶν μαυροντυμένων ἐκδικητριῶν . Το ζήτημα εἶναι τι ρημάδια θα ἀφήσουν πίσω τους . Θα το δοῦμε ὅταν ἐπανακάμψει το φῶς . Κατά την τάξη τοῦ χρόνου» .

    .

    Χρ.Μ. «Ὁ φωτισμός τοῦ ἀνθρώπου» (δοκίμια)

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s