Άρνηση

a.l_piraeus

Το ποίημα Άρνηση είναι το πέμπτο της πρώτης ποιητικής συλλογής Στροφή του Γιώργου Σεφέρη και εκδίδεται το 1931. Το 1960 ο Μίκης Θεοδωράκης θα το μελοποιήσει στο Παρίσι, ενώ το 1962 ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης θα χαρίσει τη φωνή του στους στίχους αυτούς και έτσι κάθε τόσο το τραγούδι θα ζωντανεύει στα αυτιά όλων των Ελλήνων στους οποίους και θα έχει χαριστεί για πάντα. Το ποίημα όμως αντίθετα με την μεγάλη υποδοχή που του επιφύλαξε το κοινό της δεκαετίας του ’60 χάνει δύο πολύ βασικά στοιχεία του. Στον κόσμο γίνεται γνωστό ως: «στο περιγιάλι το κρυφό» και στη συνέχεια η τελευταία στροφή του ποιήματος δέχεται ίσως κριτικές άδικα διότι πολλοί είναι εκείνοι που θα υποστηρίξουν ότι «όχι, δεν πήραμε τις ζωές μας λάθος».

Ο αδιαμφισβήτητα μεγάλος συνθέτης Μίκης, μελοποιεί το ποίημα του Σεφέρη, αλλά προς μεγάλη έκπληξη -μαζί και δυσφορία- του ποιητή, παραλείπεται από τη μελωδία (αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτήν την αδόκιμη έκφραση) μια άνω τελεία.

Μα μπορεί διόλου μια μελωδία, μια μουσική, οι ήχοι από μία βιόλα, ένα πιάνο ή ένα μπουζούκι, να παραλείψουν κάτι τέτοιο;

Δεν είμαι σίγουρα ο καταλληλότερος  να δώσει μια απάντηση στο ερώτημα αυτό,  όμως ήδη ο ίδιος ο συνθέτης έχει δώσει την εξήγηση ότι έπρεπε να ακολουθηθεί η ροή της μελωδίας. Αυτή όμως η «μελωδική παράληψη» είναι ικανή να συνεπιφέρει ολόκληρη αλλαγή του νοήματος στο ποίημα που η στοχοθεσία του δεν είναι άλλη από την αδιάκοπη θέληση του ποιητή, να φανερώνει στον αναγνώστη τον διαρκή πόθο για το επόμενο. Θέλει το ποίημα να μιλήσει για τη συνέχεια της ζωής, τη στροφή στις όποιες δυσκολίες επιτάσσει η καθημερινότητα, το ανασκούμπωμα των ψυχικών δυνάμεων μας και στη συνέχεια η πορεία προς μια νέα ελπίδα με διαφορετική αντίληψη και σκέψη από την προηγούμενη. Το ποίημα δηλαδή περιγράφει μια άρνηση και ταυτόχρονα μια αλλαγή που επιβάλλεται αυτής.

Ακόμη  κι αν, παρά τις θετικές μας σκέψεις, πάθη, πόθους, έρωτες και φιλοδοξίες, μπλέξουμε σε μια «νεφέλη», σε «ένα πουκάμισο αδειανό»  -εκφράσεις του ίδιου του ποιητή- είμαστε υποχρεωμένοι, αν όχι ελεύθεροι, να επιλέξουμε την αλλαγή της πλεύσης μας και μάλιστα αμέσως. Μια άνω τελεία που παραλείπεται κάνει όλους μας να πιστεύουμε ότι πήραμε τη ζωή μας λάθος. Λάθος! Τη ζωή -και μόνο τότε έχει νόημα η ζωή- την πήραμε με δύναμη, την πήραμε γεμάτοι πάθος και με όλους τους πόθους μας, μολονότι ίσως να ξέραμε ότι μπορεί και κάπου να διαψευσθούμε. Τι κι αν γίνει όμως αυτό, αναφέρει ο ποιητής, χρησιμοποιεί σωστά το σημείο στίξης, βάζει την άνω τελεία και λέει ότι: λάθος; αλλάζουμε ζωή.

Στη σκέψη του Σεφέρη υπάρχει μάλλον μια αδιαπραγμάτευτη θέληση για τη διαρκή αναζήτηση και ευτυχία, εν τέλει για μια αναζήτηση που δίνει νόημα (αιτία και σκοπό) στα όνειρά μας, στη ζωή μας. Το λάθος δεν είναι απαραίτητα δικό μας (μπορεί και να είναι) είναι όμως εκείνες οι στιγμές της πορείας μέσα στη ζωή που αποκλείεται να μπορείς με μαθηματική ακρίβεια να προσδιορίσεις τα μελλούμενα, είναι όλες εκείνες οι στιγμές της ζωής που κάτι πάει στραβά και που νομίζεις «θα πέσει ο ουρανός στο κεφάλι». Για όλες εκείνες τις στιγμές μιλά ο ποιητής στην τελευταία στροφή του ποιήματος αναγνωρίζοντας μάλλον τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες μιας καθημερινότητας η οποία διαρκώς εναντιώνεται στη θέληση των ανθρώπων -το νερό είναι γλυφό, φύσηξε ο μπάτης.

Άρνηση λοιπόν να δεχτεί ο άνθρωπος μοιρολατρικά τα όσα συμβαίνουν γύρω του και να αποδεχθεί όλα όσα συμβαίνουν για εκείνον, χωρίς εκείνον στις όποιες αποφάσεις – αυτό άλλωστε είναι κάτι που θα το κατείχε πολύ καλά ο Σεφέρης ως διπλωμάτης του Υπ.Εξ. – και που εν τέλει καλεί τον άνθρωπο να αρνηθεί τη συνέχεια μιας λάθος επιλογής.

Και μόνο για αυτή του την προσπάθεια, να δώσει δύναμη στον άνθρωπο, ο ποιητής λοιπόν ως προς το θέμα της τελευταίας στροφής του ποιήματος αξίζει μια επανεξέταση και μια προσεκτικότερη ανάγνωση, έτσι ώστε να μπορέσουμε εμείς και μόνο για εμάς  -ο ίδιος ο ποιητής δεν το έχει καθόλου ανάγκη- να δώσουμε μια ευκαιρία στους εαυτούς μας δικαίωσης ότι πράγματι και σωστά έχει κατακτηθεί μια θέση στο  πάνθεον των Ελλήνων ποιητών της γενιάς του ΄30.

Ο Σεφέρης δεν έγραψε:  πήραμε τη ζωή μας λάθος!

Στο περιγιάλι το κρυφό
κι άσπρο σαν περιστέρι
διψάσαμε το μεσημέρι·
μα το νερό γλυφό.

Πάνω στην άμμο την ξανθή
γράψαμε τ’ όνομά της·
ωραία που φύσηξεν ο μπάτης
και σβύστηκε η γραφή.

Mε τι καρδιά, με τι πνοή,
τι πόθους και τι πάθος,
πήραμε τη ζωή μας· λάθος!
κι αλλάξαμε ζωή.

φωτογραφία: Άρης Λυχναράς

Advertisements

10 responses to “Άρνηση

  1. το λάθος είναι η άρνηση
    η άρνηση της ζωής μας
    το γλυφό νερό και η σβησμένη γραφή («ωραία που φύσηξεν ο μπάτης» και μας έδωσε δικαιολογία) είναι λόγος να φυσήξουμε πνοή στα όνειρά μας κι όχι ν’ αλλάξουμε τη ζωή μας
    αυτό θέλει να πει ο ποιητής

    Μου αρέσει!

    • Ξεκινώντας από μια ερωτική βάση το ποίημα, συνεχίζει και ξανοίγεται ευρύτερα στον άνθρωπο και τις διάφορες στιγμές-δυσκολίες τις ζωής του. Το κατανοώ ως μια προτροπή για συνέχεια ακόμα κι αν… ξαστοχίσει, συμβούν όλα αυτά που περιγράφονται ποιητικά στο έργο.

      Μου αρέσει!

      • έχεις δίκιο: η ανάγνωση είναι προσωπική υπόθεση και αποτυπώνει τη μοναδικότητα καθενός
        ήταν πολύ παρορμητικό εκ μέρους μου το παραπάνω σχόλιο
        θυμάμαι σαν τώρα, όταν είχα την ευλογία να κρατήσω στα χέρια μου εκείνο το βιβλίο, δεν θυμάμαι να διάβασα το ποίημα – το γνώριζα τόσο καλά όσο και όλη τη φιλολογία για το τι δεν έγραψε ο Γ.Σεφέρης – τα μάτια μου έβλεπαν αυτές τις δυο λέξεις: άρνηση – λάθος

        Μου αρέσει!

      • Παρακαλώ… καμία πρόθεση παρεξήγησης από μέρους μου.
        Έγραψα το μικρό αυτό κείμενο, ίσως περισσότερο για να αποκαταστήσω στη δική μου συνείδηση πρώτα, αυτό που και εγώ λανθασμένα κατανοούσα εξ αιτίας της μελοποίησης ως: πήραμε τη ζωή μας λάθος.

        Μου αρέσει!

  2. Αν η προφανής ομορφιά αποδεικνύεται πολλές φορές μάταιη, η πιο σταθερή ομορφιά της ζωής είναι η δύναμη να πεις λάθος και να το πάρεις διαφορετικά -αυτό διασφαλίζεται με την περίφημη άνω τελεία.

    Εξαιρετικό κείμενο!

    Μου αρέσει!

  3. Η θέση της άρνησης στη στροφή είναι ανάμεσα σε δυο ποιήματα με σκεπτικό και σατυρικό περιεχόμενο (το ένα γράφει για την χαρά της Γρηγόρης οδήγησης στη λεωφόρο Συγγρου, το άλλο γράφει για τους κουφιοκέφαλους συντρόφους που αν και είχαν παξιμάδια φάγανε του ήλιου τα τρανά γελάδια). Αραγε ο Σεφέρης που με μεγάλη προσοχή φρόντιζε την εκτύπωση των έργων του εδώ αδιαφόρησε και πρόβαλε ένα βαθυστόχαστο ποίημα ανάμεσα σε δυο ελαφρά;

    Μήπως είναι ένα πολύ πιο απλό ποίημα που ειρωνεύεται τους υπερβολικά ρομαντικούς και ιδεολόγους;

    Μου αρέσει!

    • είναι ταυτόχρονα ερωτικό και κοινωνικό.
      Δε θεωρώ ότι είναι ειρωνικό, θα συμφωνήσω για την απλότητα (τα έχω ξαναγράψει άλλωστε σε αυτό εδώ το blog) αλλά πιο πολύ έρχομαι να πω τη θέση μου ενάντια στην παρεξήγηση που ενδεχομένως έχει δημιουργηθεί με αυτό το στίχο.

      Μου αρέσει!

      • Ο μακαρίτης ο Γιώργος ο Σαββίδης υποστήριζε ότι το ποίημα ειρωνεύεται τους ανθρώπους που χαρακτηρίζονται ως «αθεράπευτα ρομαντικοί.» Εμέμφετο το Θοδωράκη ότι δεν το κατάλαβε και ότι η μελοποίηση του αναδεικνύει άσχετα συναισθήματα.

        Ισχυριζόταν ότι ο Σεφέρης θεωρούσε ότι τέτοιος ρομαντικός άνθρωπος ήταν η αδελφή του στην οποία είναι αφιερωμένο.

        Για παράδειγμα Γράφει το όνομα της στην άμμο και αναπάντεχα ένα δυνατό φύσημα του ανέμου φουντώνει το κύμα και το σβύνει. Με αφετηρία αυτό ένας ρρομαντικός ποιητής θα έγραφε πάρα πολλές εκδοχές και σκέψεις γθα το εφήμερο του έρωτα, της ζωής την αδυναμία του ανθρώπου απέναντι στα στοιχεία της φύσης… όλα αυτά τα αντιπαρέρχεται με το σχόλιο «ωραία» … Νομίζω ότι η ειρωνία είναι φανερη

        Μου αρέσει!

      • Αδυνατώ να καταλάβω που ενίστασθε.
        Αναφέρετε τη γνώμη ενός φιλολόγου… εντάξει. Μπορώ κ εγώ να αναφέρω άλλους 100 αν ψάξω. Δε νομίζω ότι η ποίηση έχει απόλυτα στεγανά. Τώρα μάλλον εσείς γίνεστε κάποια με απόλυτη ιδεολογία, χώρια ότι το κείμενο δε φέρει καμία ιδεολογία. Μιλά για μια στάση του Σεφέρη γενικά και αποκαθιστά μια παρεξήγηση. Αν ήταν ωραίος ο μπάτης ή όχι δε με απασχολεί.
        Επί της ουσίας, για την ταμπακιέρα που λένε, δεν έχετε αναφέρει λέξη. Και απορώ.. προσπαθώ να καταλάβω την κριτική σας.
        Ευχαριστώ

        Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s