Σκουριές

Skouries

Δύο πολύ σύντομα λόγια με αφορμή τα πρόσφατα γεγονότα στην περιοχή της Χαλκιδικής, Σκουριές, σχετικά με την εταιρεία εξόρυξης χρυσού και τα ανάλογα επεισόδια που σημειώθηκαν τις τελευταίες μέρες, από κάποιον που σίγουρα δεν αποτελεί ειδικό και ειδήμονα του θέματος –και γι’ αυτό ζητώ εκ προοιμίου τη συγχώρεσή σας- αλλά κομμάτι μιας κοινωνίας που βρίσκεται από καιρό σε κρίση. Η σκοπιμότητα του σημειώματος αυτού, δεν είναι πολιτικής τάξης με τη στενή έννοια του όρου, κομματικής, αλλά με την ευρύτερη έννοια, εφόσον καταρχάς προέρχονται από πρόσφατο κείμενό μου, που αποτέλεσε μάθημα στο πλαίσιο της διάλεξης στο Ε.Μ. Πολυτεχνείο. Το κείμενο αυτό έχει γραφτεί καιρό πριν από την έκρηξη των γεγονότων στην περιοχή εκείνη και συνεπώς δε θα μπορούσε να έχει καμία ανάμιξη με όλο αυτό το ζήτημα, πολύ περισσότερο μάλιστα όταν το ίδιο το κείμενο αφορά κυρίως στην αρχιτεκτονική.

Πιο συγκεκριμένα το μεγαλύτερο εύρος του κειμένου αποτελεί σκέψεις με αφορμή ένα ποίημα του Βαλερύ, μέσα από το οποίο δίνεται η αφορμή να μιλήσω για την αισθητική, την ηθική και την τέχνη. Ακριβώς στο σημείο αυτό είναι που ήρθε στη σκέψη μου μια μερική -μόνο- σχέση του κειμένου με τα γεγονότα αυτά στη Βόρεια Ελλάδα. Στο σημείο του κειμένου που αναφέρομαι στον Γερμανό φιλόσοφο Martin Heidegger, ο στοχασμός του οποίου ιδιάζει περισσότερο σε μια μάλλον ηθική φιλοσοφία παρά σε αισθητική, μιλάει για τη «γη» ιδιαίτερα την περίοδο μετά τον Β’ Π.Π και το κατά πόσον ο άνθρωπος είναι ή όχι  σε θέση να αντέξει το πολύτιμο χρέος του να καλλιεργεί και να φροντίζει τον τόπο εκείνο που αποτελεί για τον άνθρωπο το υπόστρωμα που θεμελιώνει την ύπαρξή του.

Απόσπασμα από την εργασία με τίτλο ωΒ[α]λ:

[…]Με τις καταστροφές του πολέμου, η γη αλλάζει, στη σκέψη του φιλοσόφου τον τρόπο με τον οποίο νοείται. Ο Heidegger υποστηρίζει ότι δεν είναι πια εκείνη -ως όφειλε- στην οποία  πάνω θα στηρίζεται  το Είναι, η ύπαρξη των ανθρώπων, αλλά εκείνη στην οποία επιβάλλεται η συνεχής ανοικοδόμηση,  που υπονοεί το γεγονός της εκμετάλλευσης. Η λέξη «ανεστιότητα» είναι ο χαρακτηριστικός προσδιορισμός του ανθρώπου από το φιλόσοφο, διευκρινίζοντας μάλιστα ότι δεν αναφέρεται αποκλειστικά και μόνο στο φαινόμενο της ανοικοδόμησης. Ούτως ή άλλως η αναφορά  στο οξυμμένο πρόβλημα της μη πατρίδας και της έλλειψης στέγασης και στην ανοικοδόμηση κτηρίων την περίοδο εκείνη,  δε θα ήταν από μόνα τους αρκετά ώστε να χαρακτηρίσουν τον Heidegger μεγάλο στοχαστή, εάν δεν προσέβλεπε σε τούτα μια οιονεί οντολογική σημασία[1].

            Ο Heidegger υποστηρίζει στη διάλεξή του την ενότητα του κτίζειν και του κατοικείν. Σε τόσο μεγάλο βαθμό είναι ενοποιημένες οι έννοιες αυτές ούτως ώστε να μη μπορούμε να φανταστούμε τη μία δίχως την άλλη,  χωρίς να έχουμε προκαλέσει ζημιά στο δίπολο, εάν τις αποκόψουμε. Η κρίση (που βιώνει η Ευρώπη) είναι πρωτίστως κρίση θεμελίων και τούτο σημαίνει ότι πρέπει να υπάρξει μια στροφή, πρωτίστως, στη σκέψη. Εντούτοις το πρόβλημα της σκιάς, μέσα στην οποία παρέμειναν τα λόγια του φιλοσόφου εξηγείται σαφέστατα από την άποψη ότι το «κοσμοείδωλο» της σύγχρονης αρχιτεκτονικής πρακτικής είναι ασύμβατο με το κοσμοείδωλο που απορρέει από τη σκέψη του διανοητή και προβάλλεται μέσα στις γραμμές των κειμένων του.

            […] Ο Heidegger στοχάζεται την ουσία του κατοικείν και ορμώμενος από τη μεταπολεμική Γερμανία εστιάζει τη σκέψη του στην έλλειψη στοχασμού του ανθρώπινου Είναι και όχι τόσο στην καθαυτό ανέγερση οικοδομημάτων[2]. Για να μπορέσει ο άνθρωπος να κατοικήσει πάνω στη γη, κάτω από τον ουρανό και τις θεότητες και πλάι στους ανθρώπους, απαιτείται η διαφύλαξη αυτού του τετραμερούς[3] που ο φιλόσοφος θεωρεί ως θεμελιώδες χαρακτηριστικό το φείδεσθαι.[4]

 

Η Φύση παρακινεί τον άνθρωπο σε διαρκή μόχθο και κόπο έτσι ώστε ανακαλύπτοντας τα ιδιαίτερα μυστικά της, ο άνθρωπος να προάγεται σε πνευματικό και πολιτικό επίπεδο. Αντίστοιχα η γλώσσα προσδοκά από τον άνθρωπο να την ανακαλύψει και μόνο έτσι επάξια ο άνθρωπος προσπορίζεται τα άφθονα κέρδη και μπορεί να υψώνει το βλέμμα του προς το θεό.[5] Συνεπώς μόνο μέσω αυτής και δι’ αυτής θα μπορέσουμε να κατακτήσουμε το κατοικείν, το ποιητικό κατοικείν.

 

 Όσο ο άνθρωπος θα συμπεριφέρεται με αλαζονεία έναντι της γλώσσας, θα επισυμβαίνει το φαινόμενο της ανεστιότητας. […]

 

Στην παραπάνω πρόταση αν αντικαταστήσουμε τη λέξη «γλώσσα» με τη λέξη «φύση», τότε μπορούμε να εξηγήσουμε με σαφήνεια, το λόγο για τον οποίο συμβαίνουν όλα αυτά στον τόπο μας. Για να είμαστε περισσότερο ακριβείς, όχι μόνο στο δικό μας τόπο, τα λόγια του στοχαστή δεν έχουν σύνορα, είναι διακρατικά διαπολιτιστικά και πανανθρώπινα. Αφορούν το σύνολο του κόσμου και διαγράφεται με τον τρόπο αυτό η πορεία του εκάστοτε λαού, του οποίου τη μοίρα και την ιστορία την κεντά ο ίδιος, ο οποίος αν λησμονήσει τον προορισμό και τις επιταγές που οφείλει προς τη φύση -αφού πρωτίστως εκείνη από αγάπη του επιτρέπει να την κατοικεί και του παρέχει με αφθονία τα αγαθά της- τότε ξεπέφτει ολοένα στη βαρβαρότητα και χάνει την πατρίδα του, γίνεται δηλαδή ανέστιος.

Γίνεται φανερό ότι η πορεία του σύγχρονου ανθρώπου λίγο-πολύ μετά τον πόλεμο δεν έχει αλλάξει με τότε, μολονότι έχουν γίνει φιλότιμες και εξαιρετικά πολύ σημαντικές προσπάθειες με επιτυχίες  σε τομείς όπως τεχνολογία και επιστήμη, τέχνες και λογοτεχνία. Εκείνο όμως που χαρακτηρίζει το μεγάλο κομμάτι των λαών είναι μια ακόρεστη επιθυμία για το «διαρκές επιπλέον» του οποίου όμως τα αποτελέσματα ή δεν είμαστε ικανοί και σε θέση να σκεφτούμε, ή από την άλλη μεριά πράγμα όχι λιγότερο επικίνδυνο -και έτι περισσότερο ανήθικο- τα σκεφτόμαστε και τα ξέρουμε πολύ καλά, αλλά αφήνουμε εθελοτυφλώντας, να διοχετευτεί το πρόβλημα σε γενιές επόμενες όπου θα αφήσουμε εμείς και θα παραλάβουν εκείνες μετά από μας τα προβλήματα της φύσης, ώσπου εκείνη θα χει γίνει πια μη-φύση. Όσο κι αν οι παλαιότερες γενιές ζούσαν μαζί με τη φύση και σχεδίαζαν και έχτιζαν συνυπολογίζοντάς την, τόσο προχωρώντας μέρα με τη μέρα σε μια οιονεί ανάπτυξη και ευημερία καταστρέφουμε αυτή τη βασική και απαράμιλλη αρχή των προγόνων μας. Αυτό θα έπρεπε να γίνει μάθημα. Βασικός στόχος και κατεύθυνση. Η φύση είναι εχθρική για τον άνθρωπο, όχι επειδή δε τον αγαπά, αλλά επειδή έτσι είναι η… φύση της. Μέσα από αυτήν οφείλει ο άνθρωπος εξερευνώντας την να αντλήσει από αυτήν και να καταφέρει να τη δαμάσει, η φύση να γίνει με μια «γλυκιά μεταμόρφωση» από κρυμμένη,  βιβλίο ανοιχτό. Αλλά για να συμβεί αυτό πρέπει αρχικώς να της το επιτρέψουμε, να της επιτρέψουμε να είναι αυτή που οφείλει να είναι.

Μονάχα τότε όπως θα έλεγε και ο ποιητής… εντελώς επάξια, αλλά ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος πάνω σ’ αυτήν τη γη.


[1] Γ. Ξηροπαΐδης, Χάιντεγκερ και Αρχιτεκτονική, παρατηρήσεις γύρω από ένα αμφιλεγόμενο θέμα

[2] M. Heidegger, Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι, Αθήνα, 2008, σ. 75

[3] «Οι άνθρωποι είναι στην Τετράδα  -μέρος του ενιαίου σώματος των τεσσάρων αυτών συστατικών του κόσμου- εφόσον κατοικούν. Οι άνθρωποι κατοικούν στο βαθμό που φροντίζουν τη γη και της δίνουν ευκαιρία να δώσει τους καρπούς της. Οι άνθρωποι κατοικούν στο βαθμό που δέχονται τις μεταβολές του καιρού ως τίμημα που πρέπει να πληρώνουν για να έχουν ως σκέπη πάνω από το κεφάλι τους τον απέραντο αλλά προστατευτικό ουρανό. Οι άνθρωποι κατοικούν στο βαθμό που καταλαβαίνουν την αδυναμία τους και τη μοναξιά τους και αισθάνονται την ανάγκη επίκλησης μιας ανώτερης δύναμης που θα τους συντροφεύει και θα τους βοηθάει να ξεπερνούν τις δυσκολίες της ζωής. Οι άνθρωποι κατοικούν στο βαθμό που ζουν με πάντοτε παρόντα το θάνατο, κάτι που τους επιτρέπει να συλλαμβάνουν την ουσία της ύπαρξής τους.»

Π. Λέφφας, Αρχιτεκτονική και Κατοίκηση, από τον Heidegger στον Koolhaas, Αθήνα, 2008, σ.31

[4] Φείδομαι σημαίνει προστατεύω το τετραμερές ως προς την ουσία του. Αυτό πετυχαίνεται με το να φροντίζουν οι άνθρωποι τα πράγματα που φύονται, με το ανεγείρουν κατά τον προσίδιο [ιδιάζοντα] τρόπο πράγματα που δεν φύονται.

M. Heidegger, Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι, Αθήνα, 2008, σσ. 41, 43

[5] M. Heidegger, Ποιητικά Κατοικεί ο Άνθρωπος, Αθήνα, 2008, σ.31

Advertisements

One response to “Σκουριές

  1. Κατ’ ἀρχάς και κατ’ἀρχήν θεωρῶ ὅτι ἡ πολυεπίπεδη συνειρμική σου ἀναφορά σέ θέματα ὥστε νά συγκλίνουν προς τόν στόχο πού θέτεις εἶναι κάτι τό πολύ θετικό , ἀρέσκομαι !
    .
    Ὁ ὅρος «ἐκμετάλλευση» βρίσκει ἐδῶ μέ τήν ἐτυμολογική του διαφάνεια καί τήν διπλή του σημασία , τήν κυριολεκτική καί μεταφορική . Κυριολεκτική στήν ἐξόρυξη , γιατί καθώς θά ξέρεις τό «μέτ-ἄλλο» εὐρίσκεται στή γῆ «μεταξύ ἄλλων» μετάλλων. Ὁπότε στίς Σκουριές ἡ ἀπομόνωσή του ἀπό τά «ἄλλα» , ὡς λέγεται , ἐγκυμονεῖ κινδύνους γιά τόν περιβάλλοντα κόσμο ἐκεῖ .
    .
    Ἡ ἀνετοιμότητα τοῦ ἀνθρώπου νά «διαχειριστεῖ» τό κατοικεῖν στόν πλανήτη φέρει στήν ἐπιφάνεια τόν Μῦθο καί καθόλου παραμύθι ὄτι δέν ἔπρεπε νά γευτεῖ (δέν ἦταν πνευματικά ὤριμος) τούς καρπούς τοῦ «Δένδρου τῆς Γνώσεως» γιατί αὐτό τόν ὀδηγεῖ ὀσημέραι στήν κατ-αν-άλωση τοῦ πλανήτη . Τόν ἐξωθεῖ στήν more-and-more philosophy . Φείδεσθαι , ὄχι μόνο χρόνου ἀλλά προπαντός τόπου ὅπου μᾶς ἔλαχε νά ζοῦμε !
    .
    Στήν ἀρχιτεκτονική , παλαιότερα , τό ὡραῖο στεκόταν ἰσάξια δίπλα στό χρήσιμο , σήμερα τό δεύτερο σχεδόν τήν μονοπωλεῖ…
    .
    Ὅσο γιά τήν ἀνεστιότητα στήν ὁποία ὅπως σωστά λές ἀνεφέρεται ὁ Heidegger πιστεύω ἀκράδαντα ὅτι αὐτή σχετίζεται ἄμεσα μέ τό ὄτι ὁ ἄνθρωπος-ἐπιστήμονας θέτοντας τόν δια-κοσμο σέ προοπτική τόν εἶδε πλέον ὠς ἅ ϊ χ ν ο ἀπό τόν βηματισμό τοῦ Θεοῦ ὁπότε καί αἰσθάνθηκε ἀνέστιος , κάτι πού μᾶς τό λέει παραστατικά ἄλλωστε ὁ Νίτσε μέ τόν «θάνατο τοῦ Θεοῦ» …

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s